(Last of a three-part column)

 However, the most vulnerable are the hundreds of undocumented migrant workers who have been the backbone of Sabah’s economy.  They work in Sabah as domestic helpers, construction workers, plantation workers, street sweepers, waitress, cook and other menial jobs.  Despite of their long stay in Sabah, they cannot get the IC or permit needed to be residents or workers in Sabah.

Davao Today

Now, Sabah is a picture of bitter salvation not only for the Moro people, but the rest of the Filipinos who were forced to be migrant workers.  The Tausugs, Yakan, Sama, Badjao, Iranon and Maguindanao, and even the Visayan people went to Sabah to find work competing.  They often anger the unionized Malaysian workers — to the bliss of Malaysian capitalists — because Filipino workers flooded Malaysia to be part of the source of cheap and casual labor force.

Unequal standard within the labor force of Malaysia is felt even among skilled professionals.  Migrant professionals coming from all over Southeast Asia receive lower wages than Malaysian workforce.

However, the most vulnerable are the hundreds of undocumented migrant workers who have been the backbone of Sabah’s economy.  They work in Sabah as domestic helpers, construction workers, plantation workers, street sweepers, waitress, cook and other menial jobs.  Despite of their long stay in Sabah, they cannot get the IC or permit needed to be residents or workers in Sabah.

Over the years, the Malaysian government would always conduct a crackdown on undocumented workers whom they call “halaws.”  The biggest deportation that we have witnessed was in 2002 where more than 2,000 halaws imprisoned in Sabah were turned over to the Philippine Navy and left ashore at Bongao Port in Tawi-Tawi.  Both the local and the national governments were not ready to accommodate the influx of the halaw.  Until now they admit the difficulty of absorbing the same number should the military attack in Lahad Datu continues.

I think this incident in Lahad Datu may well be the defining moment of the Kirams.

The fighting is now beyond the claim of the Sultanate over Sabah, but of the people exacting justice against the ill treatment of Malaysian government to the migrants and migrant workers in Sabah.

The challenge therefore is how the Kirams would forward the rights of the people living in Sabah, not only of their claim of ownership over Sabah.  In numbers, these victims are far more than the numbers of the Sultanate’s army.

In our interviews with the evacuees and halaws, they complained how vicious the Malaysian government has treated the undocumented migrant workers.  Every now and then, the Malaysian government would order a crackdown, setting up checkpoints and raiding houses and communities of migrant workers.  Stories of men being tortured and women being raped by Malaysian police abound in the testimonies of the halaws.  They were denied food and detained for several days before turning them over to the Philippine Navy.

However, because of the preference for cheap labor by Malaysian capitalists, the halaws would often return to the same unsafe route to Sabah after being interviewed in processing centers in Zamboanga and Tawi-Tawi.  Some of them do not even reach the Philippine shores, as they jump off from the naval boat where a small boat awaits them in the middle of the sea to ferry them back to Sabah.

Just like any migrant worker, the halaws would take in all these indignities just so they can find work and feed their family, a responsibility that should have been in the hands of the Philippine government and not pressed down on Filipino individuals.

So Princess Jacel has all the right in the world to condemn President Aquino and the previous administrations of abandoning them to include the migrant workers in Sabah.

According to some evacuees we have interviewed who fled Malaysia due to the violent response of the Malaysian government to the presence of the Sultanate forces in Lahad Datu, the crackdown is harsher now because the Malaysian police are considering some of the halaws and evacuees as part of the Lahad Datu forces.  Tausug halaws and evacuees are segregated from other tribes during crackdown and even inside prison cells.

However, we hear stories of men who are not part of the Sultan’s army who are joining the ranks of the army in Lahad Datu.  From different parts of Mindanao, we hear stories of groups of men riding the boat, stopping over Tawi-Tawi and slowly going into the shores of Sabah to join the Sultan’s forces.  We learned from stories that these are families of the victims of the Malaysian authorities.

I think sabil (martyrdom or war) has now taken over sabar (patience) of the migrant workers in Sabah.  They cannot take the maltreatment anymore.  They see Malaysia as evil, not as a fellow Muslim kindred.

And as for President Aquino, they see him as an indecisive President who cannot keep a consistent approach towards resolving the problems of Mindanao.  For while he boasts of witnessing during his administration, along with the Prime Minister of Malaysia, the crafting of the Framework Agreement which would guide the creation of the Bangsamoro Autonomous Government, he also became a witness/miron or has even prodded the massacre of his fellow Filipino people in Sabah.

First part: The princess of her people
Second part: A royalty to the colonials

Amira Ali Lidasan is an Iranun and hails from a prominent Moro clan in Maguindanao.  She is an observer of Moro politics and an activist.  Write to Amira at amirah.lidasan@gmail.com

  • a different view

    This article is shallow, one sided and does not give anything except hates.

    Once upon a time, a long-long time ago, big countries such as French, Russia, and many country has a king. Now, its only a history. The reason why is very simple. The people choice not to have one. The people of Sabah has choose the same. The choice to be in Malaysia rather than in the laws of the self proclaimed Sultan of Sulu. The ancestor of Kiram III has once sold Sabah for money, and once again, Kiram III are trying to get Sabah, not for “his people”, but for money as well.

    Any country in the world does not give PR that easily and that include Malaysia. Its cause too many problems if one can easily obtained a PR in any country that he/she like. One thing that we need to understand is choices. Everyone has a choice, and for many Filipino that work in Sabah, they makes choice to work there, and even so, Sabahan has treated them as people, provide them with shelter, and food, rather than as you mentioned in your article. Yes, maybe some of them got injustice but that is a small case and any criminal, either it Malaysian or Filipino, even if armed forces, has been prosecuted for it. Even with current even which kills Malaysian, we do not discriminated the local Suluks here as outsider because we see them as Malaysian rather that what race their.

    The question remain why Filipino come to Sabah rather than work in their own country. I think you should write about that. Mindanao is a beautiful place with the potential for tourist attraction and with natural resources. Its unfair to blamed Malaysia for everything that you wrote but you have to see why can’t you develop the beautiful place into a develop region. Its have been a bloodshed for years. I don’t know the answer but if you write such article, i think the reason is you. Blaming other people/country wont solve your problem. A new perspective need to be seen and as a writer, you should inspired people rather than make them hates. Its kind a sad to see this kind of a writing. May God be with you.

  • a different view

    also, if Kiram III is the true Sultan, claimed Philippines first then claim Sabah. Otherwise, he just another Filipino.

  • No country in the world will give easy PR status to their foreign migrant workers who seek jobs in their country. This article is totally biased and siding with the philippine illegal immigrants.
    Malaysia had been exceptionally lenient by allowing hundreds and thousands of illegal migrants from philipinne to enter sabah. Allowing them to stay and raise their family, enjoying the benefits reserve for it’s own citizen like cheap hospitalization and other welfare benefits.
    The kiram terrorist invasion is a turning point for malaysia to take the illegal migrants without proper documentation seriously. This time, there will be very strict enforcement of border patrol and barter trade between sabah and mindanao. Illegal immigrants can no longer come and go to sabah like they used to. All thanks to kiram.

  • unidosestados

    “the hundreds of undocumented migrant workers…they cannot get the IC or permit needed to be residents or workers in Sabah”…you said it yourself: “U-N-D-O-C-U-M-E-N-T-E-D”. which country in the world allows these sort of ppl work freely in their country. this write has no commonsense at all.

  • unidosestados

    btw, the tag line for davao city: “fair, in-depth, relevant” should be deleted, then again its the filipin where unfairness, shallow and irrelevant news make money..a true follower (aka biatch) of the US hahaha

  • Francisco Dagohoy


    by plumaatpapel ni Rogelio L. Ordonez

    (Kaugnayng umiinit ngayong usapin tungkol sa Sabah na kinaligtaan na yatang habulin ng gobyerno, matapos ang magkasunod na rehimen nina yumaong Pres. Diosdado Macapagal at Ferdinand Marcos, minabuti naming muling ilathala rito ang artikulo naming ito (unang lumabas sa PINOY WEEKLY, may petsang Setyembre 25-Oktubre 1, 2002). Pagkaraan ng naturang dalawang rehimen, lumilitaw na natulog na sa kangkungan ang sumunod na mga administrasyon mula kay Pres. Cory Aquino hanggang ngayon kay P-Noy, at ibinasura na ang paghahabol ng Pilipinas sa teritoryo ng Sabah).

    ISANG BOMBANG maaaring biglang sumabog anumang oras ang isyu ng paghahabol ng Pilipinas sa Sabah. Dekada ’60 pa nang simulan ito at, batay sa datos, lumilitaw na hindi Malaysia ang dapat magmay-ari ng naturang teritoryo.

    Ang Hilagang Borneo, kilalang Sabah noon pa, ay may kabuuang sukat na 29,000 milya kuwadrado, maliit lamang ng 8,000 milya kuwadrado kaysa Mindanaw. Mula sa Pilipinas, 18 milya lamang ang layo nito, ngunit 1,000 milya mula sa Kuala Lumpur, kabisera ng Malaysia.

    Kung titingnan ang mapa, ang hilagang dulo ng Isla ng Borneo ang bumubuo sa
    sangkapat (1/4) na bahagi ng Sulu Sea at nag-uugnay sa mga isla pakanan mulang Palawan hanggang Kanlurang Bisaya, Mindanaw, at Arkipelago ng Sulu.

    Ilang libong taon na ang nakaraan,isang kultural, historikal, at pang-ekonomiyang yunit lamang ang Pilipinas at ang Borneo. Ayon sa mga siyentipiko, magkarugtong ang dalawang teritoryo, mula sa iisang lahi ang mga tao, magkakulay, magkaugali at may parehong mga tradisyon.



    Dating pinamamahalaan ng Sultan ng Brunei ang Sabah. Noong 1704, bilang pagtanaw ng utang na loob nang matulungan ng Sultan ng Sulu na masugpo ang isang rebelyon sa Brunei, ipinagkaloob ng Sultan ng Brunei sa Sultan ng Sulu ang Hilagang Borneo o Sabah.

    Noong 1878, pinarentahan ng Sultan ng Sulu ang Sabah kina Baron de Overbeck at Alfred Dent sa halagang 5,000 dolyar (Malaysian) na itinaas nang malaon sa 5,300.

    Ipinagbili nang malaon ni Overbeck kay Dent ang lahat niyang karapatan sa ilalim ng kontrata. Isang pansamantalang asosasyon ang itinayo ng Ingles na mangangalakal na si Dent at, nang malaon, naitatag ang British North Borneo Company.

    1881— nang pagkalooban ng Karta Royal ang naturang kompanya. Nagprotesta ang pamahalaan ng Espanya at ng Olandes sa gobyerno ng Bretanya laban sa pagbibigay nito ng Karta Royal sa British North Borneo Co. Binigyang-diin ng Bretanya na “NANANATILI SA SULTAN NG SULU ANG PAGMAMAY-ARI SA SABAH” at tungkuling administratibo lamang ang gagampanan ng nasabing kompanya.

    1903— hiniling ng British North Borneo Co. sa Sultan ng Sulu na magpalabas ng isang kasulatang muling magpapatibay sa dating kontratang ginawa noong 1878 (lease agreement) at tataasan ang renta.

    1946 — inilipat ng British North Borneo Co. sa British Crown ang lahat nitong karapatan at obligasyon sa Sabah at noong Hulyo 10, 1946 — anim na araw matapos ibalik ng Amerika ang inagaw na kasarinlan ng Pilipinas — iginiit ng British Crown ang ganap nitong mga karapatan sa soberanya ng Hilagang Borneo o Sabah.



    1737— isang tratado (Treaty of Alliance) ang pinirmahan ng Espanya at ng Sultan ng Sulu.

    1805— isang tratado ng pakikipagkaibigan sa Espanya ang nilagdaan ng Sultan ng Sulu.

    1836— kinilala ang soberanya ng Sultan ng Sulu nang makipagtratado sa kanya ang Espanya tungkol sa kapayapaan, pakikipagkaibigan at proteksiyon.

    1851— muling nakipagtratado ang Espanya sa Sultan ng Sulu. Nakilala ang tratadong ito bilang “Treaty of Annexation” at ipinailalim sa soberanya ng Espanya ang buong kapuluan ng Sulu.

    1878 — isa pang tratado ang pinirmahan ng Sultan ng Sulu na, sa ikalawang pagkakataon, nagbibigay-diin sa soberanya ng Espanya sa teritoryo ng Sulu.



    1848— sa pamamagitan ni Komodor Charles Silker, isang tratado ang isinulong ng Estados Unidos sa Sultan ng Sulu para sa kalakalan.

    Agosto 20, 1899 — sa pamamagitan ni Hen. John C. Bates, isang tratado ang pinirmahan ng gobyerno ng E.U. at ng Sultan ng Sulu. Nakilala ito bilang Bates Treaty. Sa ilalim nito, idineklara at kinilala ng Sultan ng Sulu ang soberanya ng Amerika sa Arkipelagong Jolo at sa nasasakupan nito. May mga probisyon sa tratado na kumikilala sa “gobyerno ng Sultan” na gumagarantiya sa paggalang sa Sultan at sa mga Datu nito, gayundin ang ganap na pagkilala sa kanilang mga karapatan. Pinawalang-saysay ng Amerika ang tratado noong 1904 dahil sa paglabag diumano ng mga Muslim sa mga probisyon.

    Marso 22, 1915 — napilitang
    makipagkasundo sa Estados Unidos ang Sultan ng Sulu dahil sa pangakong patuloy silang babayaran at bibigyan ng lupa. Pinagtibay niya ang kanyang “pagkilala sa soberanya ng E.U. sa Mindanaw at Sulu.



    1.Walang kaukulang legal na mga batayan, sa pamamagitan ng Tratado ng Paris, isinalin ng Espanya sa Estados Unidos ang pagmamay-ari sa Pilipinas.

    2.Hunyo 1, 1903, sa bisa ng Bates Treaty, nilikha ang probinsiyang Moro na nagbawas sa kapangyarihang pampulitika ng Sultanato.

    3. Nang pagtibayin ang Batas Jones noong 1916, nabuksan sa Kongreso ng E.U. ang talakayan hinggil sa kasarinlan ng Pilipinas. Natakot na kapag nagsasarili na ang Pilipinas, baka bawiin nito ang Sabah, kaya hinimok ng British Crown si Pres. Woodrow Wilson ng Amerika na atasan si Al-Sultan Jamalul Kiram II na isuko sa gobyerno ng E.U. ang soberanya nito sa Arkipelago ng Sulu at Mindanaw.

    4.Itinadhana ng 1919 Kasunduang Carpenter na kilalanin ng Sultan ng Sulu ang
    soberanya ng E.U. sa Mindanaw at Sulu kaakibat ang lahat ng karapatan at
    regulasyong ipinatutupad ng gobyerno ng Amerika sa lahat ng nasasakupan nito.

    5.Sa tratadong pinirmahan ng E.U. at ng Gran Bretanya noong Enero 2, 1930,
    nilimitahan ang teritoryal na hurisdiksiyon ng Pilipinas.

    6. Sa ilalim ng 1935 Konstitusyon ng bansa, isinama sa balangkas ng
    Republika ng Pilipinas ang Sultanato ng Sulu nang walang kaukulang patalastas
    sa gobyerno ng Sultan at labag sa kagustuhan ng mga mamamayan ng Sultanato. Ang
    Gobyernong Komonwelt ang nagmana mula sa E.U. ng soberanya ng Sultanato ng Sulu.



    Hunyo 22, 1962 — Ipinatalastas ng Pilipinas, sa pamamagitan ng Kagawarang Panlabas (DFA), sa UK (United Kingdom) ang paghahabol nito sa Sabah.

    Setyembre 12, 1962 — Ipinaliwanag ng Pilipinas sa gobyerno ng UK ang mga batayan nito sa paghahabol sa Sabah.

    Disyembre 29, 1962 — Nagkasundo ang UK at ang Pilipinas na talakayin ang isyung ito.

    Enero 28 – Pebrero 1, 1963 — Idinaos sa London ang unang kumperensiyang ministeryal tungkol dito. Pinamunuan ni dating Bise-Presidente Emmanuel Pelaez ang lupon ng Pilipinas, at ni Ministrong Panlabas Earl Home ang lupon ng UK.

    Hunyo 7-11, 1963 — Nagpulong sa Maynila ang mga Ministrong Panlabas ng Indonesia, Malaysia at Pilipinas. Sa isang dokumentong ipinalabas nila, napagkasunduang “hindi mababale-wala ang paghahabol ng Pilipinas sa Sabah o ang anumang mga karapatang kaugnay nito” sakaling mabuo man ang Pederasyon ng Malaysia.

    Hulyo 30-Agosto 5, 1963 — Nagpulong sa Maynila sina Pres, Diosdado Macapagal, Pres. Sukarno ng Indonesia, at Ministrong Panlabas Tunku Abdul Rahman ng Malaysia. Sa dokumentong ipinalabas nila, pinagtibay nila ang napagkasunduan noong Hunyo 7-11, 1963 ng kani-kanilang mga ministrong panlabas tungkol sa paghahabol ng Pilipinas sa Sabah.

    Setyembre 14, 1963 — Ipinahayag ng Pilipinas ang pag-aalinlangan nito sa resulta ng misyon ng U.N. na gusto diumano ng mga mamamayan ng Sabah na manatili ang naturang teritoryo sa Malaysia.

    Pebrero 5-10, 1964 — Sinimulang talakayin ng mga ministrong panlabas ng MAPHILINDO (Malaysia, Pilipinas, Indonesia) ang paghahabol ng Pilipinas sa Sabah, gayundin ang iringan ng Malaysia at Indonesia.

    Pebrero 5-12, 1964 — Nag-usap din sa Phnom Penh, Cambodia, sina Macapagal at Rahman at
    nagkasundong dalhin sa World Court ang isyu ng Sabah.

    Marso 5-6, 1964 — Idinaos sa Bangkok, Thailand, ang ikalawang masusing talakayan ng mga ministrong panlabas ng MAPHILINDO tungkol sa naturang isyu, gayundin ang banggaan ng Malaysia at Indonesia, ngunit walang napagkasunduang anuman.

    Hunyo 20-22,1964 — Nagpulong sina Macapagal, Sukarno at Rahman. Batay sa napag-usapan sa Phnom Penh, ibinigay ng Malaysia ang dokumentong “Philippine Claim to North Borneo, Volume 1.” Ipinanukala rin ng Pilipinas na bumuo ng komisyong Apro-Asyano para mamagitan sa bagay na ito.

    Pebrero 7, 1966 — Opisyal na ipinahayag ng gobyerno ng Malaysia na hindi nito nilabag ang Hulyo 31, 1963 Kasunduan sa Maynila at binigyang-diing patuloy na igagalang iyon.

    Hunyo 3, 1968 — Naging normal ang relasyon ng Malaysia at Pilipinas.

    Enero 12, 1968 — Nagpalabas ng dokumento sina Pres. Marcos at Ministro Rahman na sa lalong madaling panahon, ipagpapatuloy ang talakayan ng kanilang mga bansa tungkol sa Sabah.


    Bago idineklara ni Marcos ang Batas-Militar, ibinunyag ni Sen. Benigno Aquino,
    Jr. noon ang planong paglusob ng puwersa ng gobyerno sa Sabah sa pamamagitan ng tropang Jabidah na sinasanay ng militar. Humantong iyon sa pagmasaker sa mga miyembro ng Jabidah ng diumano’y mga militar dahil nagsitutol ang mga iyon sa plano ni Marcos.

    Mula sa rehimen ni Cory Aquino, Fidel Ramos, Erap Estrada, Gloria Macapagal-Arroyo, at masasabing hanggang ngayon sa rehimen ni P-Noy, parang binuhusan ng tubig at lumamig ang usaping ito sa Sabah. Muli lamang itong uminit dahil sa malupit na maramihang deportasyon noon ng mga Pilipinong nandayuhan sa Malaysia, at umiinit nang umiinit nga ngayon bunga naman ng mga 400 Pilipinong nagpunta sa Sabah kamakailan at naninindigang teritoryo iyon ng Pilipinas na, malamang, baka puwersahang pabalikin sa Pilipinas ng mga awtoridad ng Malaysia.

    Tuluyan ba itong magsisiklab at parang bombang sasabog sa ilalim ngayon ng rehimen ni P-Noy? O talagang bahag ang buntot sa Sabah ng ating kinauukulang walang gulugod na pambansang liderato?

comments powered by Disqus